خراصان برمىگردد . آنها بودند كه به عنوان استهزاء عجله مىكردند كه بايد بگويى روز جزاء چه وقت است ، هم چنان كه در جاى ديگر از ايشان حكايت كرده كه پرسيدند « مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » « 1 » . كلمه « ايان » وضع شده براى پرسش از زمان وقوع چيزى كه اين كلمه بر سر آن در آمده ، و پرسش كفار با اين كلمه از « يوم الدين » - كه ظاهر در زمان است - بدين عنايت بوده كه بر آن وعده داده شده و ملحق به زمانيات است و لذا با اين كلمه سؤال شده ، زيرا قيامت شؤونى دارد كه آن شؤون ملحق به زمانيات است . همانطور كه از زمانيات با كلمه « ايان » و « متى » سؤال مىشود . مثلا گفته مىشود : « متى يوم العيد - روز عيد چه زمانى است » - برخى از مفسرين چنين گفته‌اند « 2 » . ممكن هم هست استعمال اين گونه كلمات از باب مجاز و توسعه دادن در معناى ظرفيت و زمان باشد ، به اينكه اوصاف مخصوص ظرف زمان را هم مجازا زمان بخوانند آن وقت بپرسند زمان اين زمان ، يعنى زمان رخ دادن اين اوصاف كى است ، بعد از چه زمانى واقع مىشود ، و يا قبل از چه زمانى بوده ، مثل اينكه مىپرسند : روز عيد كى است ؟ و جواب مىدهند : ده روز ديگر . و يا مىپرسند : روز عيد كى بود ؟ مىگويند ده روز جلوتر بود ، در حالى كه اصل اين سؤال مجازى است ، چون روز عيد خودش روز و زمان است زمان كه در زمان قرار نمىگيرد ، بلكه اوصاف مختص به آن است كه در زمان واقع مىشود ، و اين گونه سؤالات مختص به كلام عرب نيست . و در قرآن كريم نيز بسيار آمده . * ( « يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ » ) * ضمير جمع به خراصان برمىگردد ، و كلمه « فتن » در اصل به معناى اين عمل بوده كه طلا را در آتش كنند تا خوبى و بديش معلوم شود ، آن وقت استعمالش را توسعه داده داخل كردن هر چيز در آتش و يا سوزاندنش را فتنه خوانده‌اند . و ظرف « يوم » متعلق به فعلى است كه در كلام نيامده . و يا متعلق است به مبتدايى كه در كلام نيامده ، و تقديرش اين است كه : « يوم الدين در روزى واقع مىشود كه خراصان در آتش معذبند و يا مىسوزند » . و اين آيه جواب از سؤال آنان بود كه مىپرسيدند * ( « أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ » ) * ، چيزى كه هست به جاى اينكه تاريخ آن را در پاسخ معين كند صفت آن را بيان كرد ، و اشاره كرد به اينكه كفار در آن روز چه حالى دارند ، و اين بدان جهت بود كه وقت قيامت جزء مسائل غيبى

--> ( 1 ) چه وقت است اين وعده اگر راست مىگوييد . سوره يس ، آيه 48 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 6 .